Ob Zamenhofovi proslavi 16. decembra 2023 v Slovenj Gradcu smo predstavili knjigo Vinka Ošlaka “Mia transtempa letero al Hannah“. Knjiga obsega 360 strani velikega formata. Delo je napisano v esperantu. Izdajatelj je Esperantsko društvo Maribor.

Nagovor ob predstavitvi knjige

V rokopisni obliki – in tu mislim na dejanski zapis z nalivnim peresom – kakor sicer pišem večino svojih literarnih del, je ta knjiga, katere slovenski naslov bi se glasil »Moje onkrajčasno pismo za Hannah«, začela nastajati že pred desetimi leti. Zakaj v esperantu in ne v slovenščini? Glavni razlog je najbrž kar nekakšna kaprica brez kakšne posebne utemeljitve. Druga dva razloga pa bi bila, prvi v tem, da je najina vnukinja Hannah na Dunaju odraščala v dveh jezikih: mama, najina hči, ves čas govori z njo slovensko, oče, po jeziku Nemec, govori z njo nemško – nemško pa tudi vse šolsko in širše socialno okolje v avstrijski prestolnici. Tako je bil moj cilj glede jezika ta, da že v izbiri jezika te knjige, ki je namenjena njej, ne dajem prednosti niti materini slovenščini niti očetovi nemščini, ampak uporabim jezik, ki ustvarja med obema ozračje nevtralnosti in komunikacijske pravičnosti, kar je sicer osnovna ideja Zamenhofove esperantske zamisli in gibanja.

Drugi razlog je morda v tem, da je esperanto zaradi svoje demografsko statistične neznatnosti, obenem tudi odličen »skrivni jezik«, da mi tako v času pisanja nihče ne more gledati izza hrbta in sem pred vsako tako »literarno špijonažo« v tem jeziku povsem na varnem. Na srečo so že davno za nami časi, ko so se skoraj vse evropske policije učile esperanta, da so ga mogle nadzirati, saj je pri mnogih veljal za subverzivni element, nacisti in nekateri komunistični režimi pa so ga tudi krvavo preganjali. Danes bi najbrž težko našli oficirja te ali one obveščevalne službe, ki bi se tega jezika učil, da bi mogel njegove privržence nadzirati – pa ne zato, ker bi se stališče velike večine vladajočih do mednarodnega jezika spremenilo, ampak preprosto zato, ker je v njihovih očeh ta reč že davno propadla in naj bi to mesto prevzela angleščina. Ti, ki tako mislijo, pa nimajo odgovora na vprašanje, kako to, da je danes največ tudi zelo dobre reklame za mednarodni jezik; da je tudi najbolj uspešen spletni program za učenje Esperanta, »duolingo«, na voljo prav v angleškem jeziku…

A zdaj k vsebini. Kaj sem hotel svoji vnukinji, ki mi je tako draga, čeprav tega najbrž ne znam pokazati, saj smo Slovenci, vsaj še moja generacija, bili vzgojeni v nekakšni čustveni sramežljivosti in si nismo, kakor je to pokazano predvsem v hollywoodskih filmih, naravnost povedali, kaj do koga čutimo, ampak smo to izrazili »naokoli«, bodisi z vedenjem ali pa z ustreznim dejanjem.

Danes je vsa Slovenija ameriška kulturna sub provinca in te lepe sramežljivosti ni več. Že dolgo pred tem, ko sem se odločil napisati to knjigo, sem se vpraševal, kaj bi mi moj oče mogel zapustiti, da bi mu za to mogel biti najbolj hvaležen. Seveda sem mu hvaležen za oboje: za vzgojo v poštenosti (kar ne pomeni, da bi ta vzgoja pri meni vedno delovala) in za skromen, a lep kmečki dom, v katerem se je odvijalo moje lepo otroštvo in mladost vse do vojaščine, po kateri sem začel novo življenje.

A še veliko bolj bi mu bil hvaležen, če bi mi zapustil vsaj kak tanjši popisani zvezek svojih zapiskov in doživetij. Ko sem ga imel še živega pred seboj, ga teleban, kakršen sem bil, seveda nisem spraševal o tem, kako je živel, le iz pogovorov med njim in obiskovalci sem marsikaj izvedel in si na srečo vsaj to zapomnil. Tedaj mi je prišlo na misel: Če to res tako vidiš, potem vsaj ti poskrbi, da bodo tvoji potomci dobili v roke kaj takega… Ker pa so najini štirje otroci medtem že odrasli ljudje, sem se domislil, da bi bilo najbolje, če to napišem: eno knjigo za vnukinjo Hannah na Dunaju, in eno podobno, a malo bolj »moško« oblikovano knjigo za vnuka Georga v Ljubljani.

Tako sem najprej na roko napisal obe knjigi v Esperantu, in potem je poteklo nekaj let, da sem najprej začel knjigo za Hannah vnašati v računalnik, saj sem hotel počakati do njene polnoletnosti in opravljene mature, da ji to izročim – in enako sem si zamislil za vnuka.

Vsebina v knjigi za Hannah je razdeljena na dve »liniji«: prva je zgodba o njenem slovenskem delu korenin vse do mojega očeta, torej do njenega pradeda, saj na Dunaju tega najbrž nikoli ne bi izvedela. Po drugi liniji pa so tu dnevniški zapisi, ki sem jih delal vsakokrat, ko sem se v kavarni, kamor sem hodil pisat, v dnevniškem zapisu obravnaval teme prav tistega dne, kakor sem to razbral iz časopisov, radia ali televizije.

S tem pa je določena tudi že literarna zvrst knjige: dnevnik in romaneskna pripoved hkrati, prepleteno skozi vseh 360 strani velikega formata. Dnevnik je bil dolgo podcenjevana literarna zvrst, čeprav sta v slovenski literarni zgodovini najmočnejša prav v dnevnikih moja literarna zgleda in tudi osebna prijatelja Alojz Rebula in Edvard Kocbek. Tako tudi sam že skoraj 50 let redno pišem dnevnik, najprej v slovenščini, skoraj 40 let pa v esperantu.

Razumljivo, da to ne bo nikoli izšlo ne v slovenski ne v esperantski verziji, saj se je tega nabralo za nekaj deset debelih knjig. Pred leti sta mi vendar izšli dve izdaji slovenskih dnevnikov, prav tako pa dve izdaji dnevnikov v Esperantu. Zdaj sicer pripravljam izbor esperantskih zapiskov za nekaj let, da bi izšli v eni knjigi, je pa vprašanje, ali bom še imel dovolj moči in tudi veselja, da to pripravim, kaj šele, da bi našel možnost knjižne objave. Vsekakor pa je o mojem dnevniku v Esperantu »Sablo el mia klepsidro« (Pesek iz moje peščene ure), zdaj že pokojni dojen esperantske poezije William Auld (spet Anglež…) v svoj izbor 100 branja najbolj vrednih esperantskih knjig uvrstil tudi ta dnevnik.

Ker so v tej knjigi prisotne mnoge zgodovinske, filozofske in verske sodbe in pogledi, moram seveda opozoriti na to, da za nobeno od teh sodb ne morem zagotavljati, da je pravilna, lahko pa garantiram, da je napisana iskreno in do nikogar sovražno.

Vinko Ošlak

Okaze de la Zamenhofa festo la 16-an de decembro 2023 en Slovenj Gradec ni prezentis la libron de Vinko Ošlak “Mia transtempa letero al Hannah”. La libro ampleksas 360 paĝojn de granda formato. La verko estas verkita en Esperanto. Eldoninto estas la Esperanto-Societo Maribor.

Parolado okaze de la prezento de la libro

En manskriba formo – kaj ĉi tie mi celas efektivan skribadon per fontoplumo – kiel mi cetere verkas la plimulton de miaj literaturaj verkoj, ĉi tiu libro, kies slovena titolo estus “Mia trans-tempa letero al Hannah”, komencis esti verkata jam antaŭ dek jaroj. Kial en Esperanto kaj ne en la slovena? La ĉefa kialo estas verŝajne ia kaprico sen aparta pravigo. La aliaj du kialoj estas la jenaj.

La unua: nia nepino Hannah kreskis en Vieno en du lingvoj. Ŝia patrino, nia filino, ĉiam parolas kun ŝi slovene; ŝia patro, germano laŭ lingvo, parolas kun ŝi germane – kaj ankaŭ la tuta lerneja kaj pli vasta socia medio en la aŭstra ĉefurbo estas germana. Mia celo rilate la lingvon estis do jena: jam per la elekto de la lingvo de ĉi tiu libro, kiu estas destinita al ŝi, mi ne donu preferon nek al la patrina slovena nek al la patra germana, sed uzu lingvon, kiu kreas inter ambaŭ etoson de neŭtraleco kaj komunika justeco – kio cetere estas la baza ideo de la Esperanta koncepto kaj movado de Zamenhof.

La dua kialo eble estas tio, ke Esperanto, pro sia demografie statistika malgrandeco, estas samtempe ankaŭ bonega “sekreta lingvo”, tiel ke dum la verkado neniu povas rigardi super mia ŝultro, kaj mi estas en tiu lingvo tute sekura kontraŭ ĉia “literatura spionado”. Feliĉe jam delonge pasis la tempoj, kiam preskaŭ ĉiuj eŭropaj policaj instancoj lernis Esperanton por povi ĝin kontroli, ĉar por multaj ĝi estis konsiderata subfosiga elemento; la nazioj kaj kelkaj komunistaj reĝimoj eĉ persekutis ĝin sangoplene. Hodiaŭ verŝajne estus malfacile trovi oficiron de iu ajn sekreta servo, kiu lernus tiun lingvon por kontroli ĝiajn adeptojn – sed ne ĉar la sinteno de la plimulto de la regantaj tavoloj rilate al la internacia lingvo ŝanĝiĝis, sed simple ĉar laŭ ilia opinio tiu afero jam delonge malsukcesis kaj ĝian lokon supozeble transprenis la angla. Sed tiuj, kiuj tiel opinias, ne havas respondon al la demando, kiel eblas, ke hodiaŭ ekzistas plej multe – kaj tre bona – reklamo por la internacia lingvo; ke ankaŭ la plej sukcesa reta programo por lerni Esperanton, “Duolingo”, estas disponebla ĝuste en la angla lingvo…

Sed nun pri la enhavo. Kion mi volis diri al mia nepino, kiu estas tiel kara al mi, kvankam mi verŝajne ne scipovas tion montri? Ni sloveno(j), almenaŭ ankoraŭ mia generacio, estis edukitaj en ia emocia hontemo kaj ne diradis rekte – kiel ofte montras precipe holivudaj filmoj – kion ni sentas al iu, sed esprimadis tion nerekte, ĉu per konduto ĉu per taŭga ago.

Hodiaŭ la tuta Slovenio estas usona kultura subprovinco, kaj tiu bela hontemo jam ne ekzistas. Jam longe antaŭ ol mi decidis verki ĉi tiun libron, mi demandis min, kion mia patro povus lasi al mi, pro kio mi povus esti al li plej dankema. Kompreneble mi dankas lin pro ambaŭ: pro la edukado en honesteco (kio ne signifas, ke tiu edukado ĉiam funkciis ĉe mi) kaj pro la modesta sed bela kampara hejmo, en kiu pasis mia bela infanaĝo kaj juneco ĝis la militservo, post kiu mi komencis novan vivon.

Sed mi estus al li eĉ multe pli dankema, se li estus lasinta al mi almenaŭ ian pli maldikan kajeron kun siaj notoj kaj travivaĵoj. Dum li ankoraŭ vivis antaŭ mi, mi – kia stultulo mi estis – kompreneble ne demandis lin, kiel li vivis; nur el konversacioj inter li kaj vizitantoj mi multon eksciis kaj feliĉe almenaŭ tion memoris. Tiam venis al mi la penso: se vi vere tiel vidas tion, tiam almenaŭ vi zorgu, ke viaj posteuloj ricevu en la manojn ion tian… Ĉar niaj kvar infanoj jam intertempe estas plenkreskuloj, mi elpensis, ke estus plej bone verki tion tiel: unu libron por la nepino Hannah en Vieno kaj unu similan, sed iom pli “vire” konceptitan libron por la nepo Georg en Ljubljano.

Tiel mi unue mane verkis ambaŭ librojn en Esperanto, kaj poste pasis kelkaj jaroj antaŭ ol mi komencis enigi la libron por Hannah en la komputilon, ĉar mi volis atendi ĝis ŝia plenkreskiĝo kaj finita maturiĝekzameno, por transdoni ĝin al ŝi – kaj same mi planis por la nepo.

La enhavo de la libro por Hannah estas dividita en du “liniojn”: la unua estas la rakonto pri la slovena parto de ŝiaj radikoj ĝis mia patro, do ĝis ŝia prapatro, ĉar en Vieno ŝi tion verŝajne neniam ekscius. La dua linio konsistas el taglibraj notoj, kiujn mi faris ĉiufoje, kiam en la kafejo, kien mi iris por verki, mi en la taglibra noto traktis la temojn ĝuste de tiu tago, kiel mi ilin eksciis el gazetoj, radio aŭ televido.

Per tio jam estas difinita ankaŭ la literatura ĝenro de la libro: samtempe taglibro kaj romaneca rakonto, interplektitaj tra ĉiuj 360 paĝoj de granda formato. La taglibro longe estis subtaksata literatura ĝenro, kvankam en la historio de la slovena literaturo la plej fortaj ĝuste en taglibroj estas miaj literaturaj modeloj kaj ankaŭ personaj amikoj Alojz Rebula kaj Edvard Kocbek. Ankaŭ mi mem jam preskaŭ 50 jarojn regule verkas taglibron, unue slovene, kaj jam preskaŭ 40 jarojn en Esperanto.

Kompreneble tio neniam aperos nek en slovena nek en Esperanta versio, ĉar jam amasiĝis materialo por kelkdeko da dikaj libroj. Tamen antaŭ kelkaj jaroj aperis du eldonoj de miaj slovene verkitaj taglibroj, same kiel du eldonoj de taglibroj en Esperanto. Nun mi ja preparas elekton de Esperantaj notoj el kelkaj jaroj por aperigi ilin en unu libro, sed restas la demando, ĉu mi ankoraŭ havos sufiĉe da forto kaj ankaŭ ĝojo por tion pretigi, des malpli por trovi eblecon por libro-eldono. Ĉiuokaze, pri mia Esperanta taglibro “Sablo el mia klepsidro” (Sablo el mia sablohorloĝo) la nun jam forpasinta dojeno de Esperanta poezio William Auld (denove anglo…) inkluzivis tiun taglibron en sian elekton de 100 plej legindaj Esperantaj libroj.

Ĉar en ĉi tiu libro troviĝas multaj historiaj, filozofiaj kaj religiaj juĝoj kaj vidpunktoj, mi kompreneble devas atentigi, ke pri neniu el tiuj juĝoj mi povas garantii, ke ĝi estas ĝusta, sed mi povas garantii, ke ĝi estas verkita sincere kaj sen malamikeco kontraŭ iu ajn.

Vinko Ošlak